fascistische

Grenzen aan de kunst
Tijdens het college behandelde de hoogleraar algemene rechtwetenschap de Duitse Grondwet. Die Grondwet is interessant vandaag de dag, maar zeer zeker in historisch opzicht. De Bondsrepubliek Duitsland werd namelijk voorafgegaan door een fascistisch regime onder leiding van Hitler. Duitsland was niet het enige land. Denk aan Vichy-Frankrijk, Franco in Spanje en Mussolini in Italië. Het woord fascisme is nota bene van Italiaanse oorsprong. Hoe was de vrijheid van expressie onder Mussolini en hoe is die situatie nu? Formeel en in de praktijk? In het rapport ‘Freedom of the Press 2009’ oordeelde het ‘Freedom House’ Italië als “partly free” als het aankomt op persvrijheid. Dat klinkt niet al te best.

De Italiaanse Grondwet
Kijken we naar de Grondwet dan zien we twee belangrijke Grondrechten die van toepassing kunnen zijn op de vrijheid van expressie. Laat ik beginnen met artikel 9: “The Republic promotes the development of culture and of scientific and technical research. It safeguards natural landscape and the historical and artistic heritage of the Nation.”

Op grond van dit artikel neemt de overheid een zorgplicht op zich ten aanzien van het promoten van de “development of culture” en het beschermen van de “artistic heritage of the Nation.” Belangrijk bij sociale grondrechten is dat ze meestal niet afdwingbaar zijn bij de rechter. Vrijheidsrechten - zoals de vrijheid van meningsuiting - zijn dat wel. Een voorbeeld is artikel 21: “Anyone has the right to freely express their thoughts in speech, writing, or any other form of communication.”

Beperken van de vrijheidsregel
Op grond van de eerste zin van artikel 21 zou men kunnen denken dat het expressierecht onbeperkt is, maar paragraaf zes van hetzelfde artikel kadert de beperkingssystematiek: “Publications, performances, and other exhibits offensive to public morality shall be prohibited. Measures of preventive and repressive measure against such violations shall be established by law.”

Drie zaken met in deze beperkingregel zijn interessant. De eerste interessante passage heeft betrekking op de “public morality.” Wat is dat? Titel vier van het Italiaanse Codice Penale duidt in een twintigtal artikelen de openbare zedelijkheid cq. goede zeden. Vooral de artikelen 527 en 529 zijn interessant. Blootstelling, haatdragende teksten, valse beschuldiging en “obsceniteit” - wat dat ook mag zijn - zijn aan te merken als strijdig met de goede zeden in juridische zin. In de praktijk wordt er veel onder obsceniteit geschaard, zo zal later blijken als ik in ga op de praktijk.

De tweede passage die aandacht behoeft is “preventive and repressive.” Uitingen die tegen de publieke moraal ingaan kunnen dus preventief en repressief worden verboden en/of beperkt, maar alleen als dat berust op een wet. Dat is het derde punt wat ik wil bespreken. Bij de wet betekent dat de beperking ook alleen bij een wet - vastgesteld door het Italiaanse parlement - kan worden beperkt en niet bij lagere regelingen. Het woordje “by” kadert dat duidelijk. De passage “by law” is interessant in historisch perspectief. Deze passage geeft eigenlijk uiting aan een belangrijk rechtsstatelijk beginsel: het legaliteitsbeginsel. Dat beginsel houdt in dat burgers alleen gehouden kunnen worden aan bepalingen in een wet, die reeds geldig waren op het moment dat burgers datgene doen waarop die wet betrekking op heeft. Dat brengt ook met zich mee dat iets niet met terugwerkende kracht strafbaar wordt gesteld. In fascistisch Italië - onder Mussolini - was er geen sprake van rechtsstatelijkheid. De wil van één man of een beperkte groep mensen lag daar aan de basis van de wetgeving. De bevolking leefde in grote rechtsonzekerheid. Bij het aannemen van de nieuwe grondwet in 1948 werden veel controlemechanismen ingebouwd in de constitutie.

Welke gevallen vallen nu onder die beperking bij de wet? In de Codice Penale Italiano - het Italiaanse Wetboek van Strafrecht - zijn een aantal artikelen opgenomen, die als beperking kunnen worden ingeroepen. Een eerste voorbeeld is een beperking op grond van een belediging tegen de eer en de prestige van de President (artikel 278), maar ook belediging van de religie van een persoon - dus niet de religie op zichzelf - (artikel 403), beledigen van andermans eer (artikel 594) en laster jegens een ander persoon (artikel 595).

De praktijk
Kijken we naar de situatie in de praktijk, dan zien we dat die beperkingsregel zo nu en dan overuren maakt. Zo werden diverse scenes van de LGBT-film ‘Brokeback Mountain’ niet uitgezonden op de nationale televisie omdat ze aanstootgevend waren, vallen buitenlandse literaire werken - terwijl het EU-recht dat verbied - vaak onder een embargo en worden cartoons en andere beelden die volgens de Italiaanse staat strijdig zijn met de publieke moraal gecensureerd. Wel moet opgemerkt dat ook de Italiaanse staat en haar burgers vallen onder het regime van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens.

Kunst onder Mussolini
Vandaag de dag is er een vrijheidsrecht, maar ook een beperking die met regelmaat en op grond van ‘goeden zeden’ wordt ingeroepen. Op 25 juni 1925 zei Mussolini in een speech voor het fascistisch parlement: “All power to all Fascism.” Onder Mussolini bestond er geen vrijheid van expressie, enkel een beperkingsregel die van invulling werd voorzien door het Ministero della Cultura Popolare. Vanaf 1930 werd een verbod op het schrijven van communistische, kapitalistische en anarchistische werken ingevoerd en acht jaar later een verbod op (kunst)werken van, over en door Joden. Een invloedrijke wet die het een en ander verbood en strafbaar stelde was de Rocco-wet.

In tegenstelling tot nazi-Duitsland had Italië geen verbod op (alle) moderne kunststromingen en 'ertartete kunst’. Mussolini nam de gedachtegang van Gabriele d’Annunzio over, die het Romeinse Rijk in ere wilde herstellen, maar dan in fascistisch gedachtegoed. Kunst floreerde - weliswaar in gecontroleerde vorm - en daarbij is een signant detail dat zijn Joodse vriendin (niet partner) Marguerita Salfatti daarvoor de artistieke verantwoordelijkheid droeg. In het bijzonder had Mussolini interesse voor het Italiaans patrimonimum uit die tijd. De architecten in zijn tijd maakte overuren in het bouwen van impossante gebouwen - veelal in rationalistische en modernistische stijl (zijn favoriete architect was Piancentini) - en oude gebouwen werd opgegraven en/of gerenoveerd. Daarnaast wilde hij het centrum van Rome grondig veranderen. Daarbij speelde het ideologisch kader minder een rol; als er maar werd gebouwd. Er was onder Italianen weinig aandacht voor Italiaanse films, dus er werd censuur gepleegd, hetzij dat het minder aandacht kreeg dan andere vormen van kunst. Dat neemt niet weg dat bioscopen verplicht werden om propagandistische werken te vertonen. Qua schilderkunst waren er vooral moderne kunststromingen toegestaan. Mussolini zelf was een groot bewonderaar van Marinetti - de grondleggen van het Italiaanse futurisme - en omgekeerd ook. De centuurtoets had in zoverre plaats dat er werd getoetst of de inhoud niet strijdig was met de fascistische idealen (nationalistisch gedachtegoed, antisemitisme, tegen het kapitalisme, communisme en anarchisme. Dat gold zowel voor de schilder- alsook de beeldhouwkunst. Mussolini zei over kunststijl: “traditionalist and at the same time modern, that looks to the past and at the same time to the future”. Het werd het begrip voor de Arte Fascista.

Fascisme in Italië anno nu
Kijken we naar de Grondwet van Italië, dan zien we een product dat gelijkenissen toont met bijvoorbeeld de Duitse Grondwet. De grondwetgever heeft ferm afstand genomen van de fascistische staatsstructuur en het gedachtegoed. Het ligt politiek ook erg gevoelig. Oud-premier Silvio Berlusconi maakte desondanks een uitglijder van jewelste door op de herdenkingsdag van de Holocaust - waar hij sprak - te zeggen: “het opsporen en laten executeren van Joden was onderdeel van deze alliantie (met de Duitsers), en de slechtste daad van Mussolini als leider, die het op zoveel andere manieren wel goed gedaan heeft.” De verontwaardiging onder Italianen was groot. Het fascisme ligt gevoelig, maar de 'resten’ van het fascistisch Italië lijken meer dan in Duitsland geintregeerd in de Italiaanse samenleving. Zo wordt de stad EUR - een architectonisch prestigeproject van Mussolini - als zakenwijk gebruikt, terwijl we in Duitsland een grote vernietiging van fascistische werken zagen en nog zien.

Bezoek van Hitler
In 1938 nam Mussolini zijn collega Hitler mee naar renaissancestad Florence voor een bezoek aan een kunsttentoonstelling over het de fascistische kunst van jaren 30. Hitler zag zichzelf als kunstenaar, maar de renaissancestad Florence en het cultureel gedachtegoed van Mussolini trokken minder zijn aandacht. Zes jaar later viel Hitler de stad binnen en verwoestte hij een groot deel van het patrimonium. In 2012 - 74 jaar na het bezoek van Hitler aan een kunsttentoonstelling in Florence en 67 jaar na de val van Mussolini - werd er in Palazzo Strozzi in Florence een tentoonstelling gehouden met de naam 'The 30s: The Arts in Italy Beyond Fascism’. Onder andere het werk van Antonio Donghi’ - 'Woman at the Cafe’ uit 1932 (zie foto) - werd getoond. Hitler zag het werk destijds ook. De tentoonstelling trok niet veel aandacht. Communistisch denker Walter Benjamin zei ooit: “fascism says, 'Long live art, let the world die.” The Guardian-journalist Jonathan Jones bezocht de tentoonstelling in Florence in 2012 en besloot anders: “the art of Italy in the 1930s is an art of the dead.”

Obscene schilderijen en kunstwerken worden verboden door de Italiaanse overheid. Films met zoenende mannen worden gecensureerd. Dat is het Italië van nu. De fascistische kunst krijgt klaarblijkelijk weinig aandacht, maar is niet verboden. Vrijheidsrechten anno 2015.

BD

(Foto: The Guardian)

- C. Turro, Aesthetics under Mussolini: Public Art & Architecture, 1922-1940, 2012.
- Benito Mussolini, “The Political and Social Doctrine of Fascism”. London: The Hogarth Press 1932.
- P. Neville, Mussolini, New York: Routledge 2015, p. 81.
- J. Roberts, Benito Mussolini, Minneapolis: Lerner Books 2006, p. 57-58.
- Italy’s ban on foreign operators opens a new front in Europe’s battle for a 'common market’ for gambling at the Wayback Machine.
- Jump up ^ “Sed Lex/ Quando il Ministro viola la legge.” Punto Informatico. 2007-07-04.
- Jump up “Italian TV cuts gay scenes from Brokeback Mountain”, Tom Kington, The Guardian, 10 December 2008. Retrieved 20 February 2014.
- M. Cotta & L. Verzichelli, Political Institutions in Italy, Oxford 2007, ISBN 978-0-19-928470-2, p. 277 .
- C. Lazzaro, R.J. Crum. “Forging a Visible Fascist Nation: Strategies for Fusing the Past and Present” by Claudia Lazzaro, Donatello Among The Blackshirts: History And Modernity In The Visual Culture Of Fascist Italy. Ithaca, New York, USA: Cornell University Press, 2005. p. 13.
http://www.swide.com/art-culture/history/italian-art-during-the-fascist-years/2012/12/17
http://www.theguardian.com/artanddesign/jonathanjonesblog/2012/sep/24/art-fascist-italy-paintings-florence
http://www.isgeschiedenis.nl/nieuws/goede-daden-van-benito-mussolini-1922-1945/

Krekels

Probeer je eens voor te stellen hoe wij hier in het Westen zouden hebben gereageerd als Morsi (afgezet na een staatsgreep door de huidige dictator Sissi) nog staatshoofd was en zijn regime tegenstanders ter dood zou veroordelen. Had je dan ook een koor van tjirpende Westerse krekels gehoord na deze [1] schandalige uitspraak?

Nee, ik denk het niet. Elke opportunistische politicus, (zelfverklaarde) Midden-Oosten expert, en natuurlijk niet te vergeten de hele bonte gezelschap van neo-fascistische elementen in onze samenleving zouden schande roepen, en hierin een zoveelste bewijs zien van een ‘Islam’ die onverenigbaar is met 'onze democratische waardes’.

De VVD zei laatst dat we van het 'opgeheven vingertje’ af moeten in ons buitenlands beleid, en meer dictators moeten steunen. Ik vraag me af hoeveel krekels we nodig hebben, om de oorverdovende stiltes van onze hypocrisie te doen verstommen?

Was getekend,
Khadim Zaman

Blog: http://khadimzaman.tumblr.com/

[1] http://egyptianstreets.com/2015/04/11/egyptian-american-activist-sentenced-to-life-in-prison-muslim-brotherhood-figures-to-death/